Κανείς δεν είναι άτρωτος στην προπαγάνδα. Πρώτα βολεύεσαι, μετά πιστεύεις
Η προπαγάνδα δεν σε ξεγελά πάντα.
Μερικές φορές σε βολεύει.
Και τότε δεν χρειάζεται να σε πείσει, μόνο να σε κρατήσει.
Τρεις κόσμοι που δεν ζητάνε πίστη. Σου κάνουν τη διαμονή εύκολη.
Προπαγάνδα μετά την πίστη σημαίνει το εξής. Δεν ξεκινάει από ιδέες. Ξεκινάει από άνεση και επιθυμία, και η ιδεολογία έρχεται μετά για να δικαιολογήσει το “μένω εδώ”.
Θα το δείξω πρώτα με το Pathways. Μετά θα περάσω από τρεις κόσμους που κάνουν τη διαμονή εύκολη. Και στο τέλος θα μείνει ένας κανόνας: πρώτα βολεύεσαι, μετά πιστεύεις.
Φτιάχνοντας την επόμενη φασιστο-waifu
Πώς οι ΜΚΟ μπερδεύουν την κουλτούρα με την ιδεολογία
Ημερομηνία: Γενάρης 2026. Τοποθεσία: Αγγλία. Γραφεία μιας ΜΚΟ. Ένα συμβούλιο ειδικών κάθεται γύρω από ένα τραπέζι και παρουσιάζει την τελευταία τους ελπίδα ενάντια στην ριζοσπαστικοποίηση των νέων: ένα εκπαιδευτικό παιχνίδι.
Το παιχνίδι λέγεται Pathways. Το έφτιαξε το Shout Out UK, με χρηματοδότηση από το Prevent του Home Office, και με εμπλοκή τοπικών φορέων όπως το Hull City Council.
Η ιδέα ήταν να δείξουν πώς ένας νέος παρασύρεται από τα σκοτεινά μονοπάτια του ίντερνετ προς τον φασισμό. Όχι με ομιλίες, αλλά με ένα παιχνίδι. Μια ιστορία. Μια «διαδραστική εμπειρία» για να δεις πώς δουλεύει το μοτίβο.
Και τι σου δίνουν; Μια alt-punk γκόμενα με τσοκερ, μωβ μαλλί και anime φάτσα, που σου λέει ότι ο κόσμος είναι σάπιος, ότι οι άλλοι φταίνε και ότι ήρθε η ώρα να κάνεις κάτι. Με λίγα λόγια, έφτιαξαν τη φασιστο-γκόμενα που δεν σε απειλεί και δεν σε απομακρύνει. Σε τραβάει κοντά. Σου δίνει λόγο ύπαρξης.
Το αποτέλεσμα; Μια waifu-βόμβα για κάθε μοναχικό νεανία που ψάχνει κάτι να γουστάρει και κάπου να ανήκει. Το παιχνίδι δεν απομάκρυνε κανέναν, απλά έδωσε νέα εικόνα στον πόθο.
Όχι επειδή ήταν κακοσχεδιασμένο, αλλά επειδή κανείς εκεί μέσα δεν καταλάβαινε τι σημαίνει επιθυμία.
Μέσα στο game, η «κακή» περσόνα σε παρασύρει στον εθνοεθνικισμό. Στην πράξη, την έκαναν waifu τα ίδια τα παιδιά που υποτίθεται θα «σώζονταν». Αντί να κρατήσουν απόσταση, κόλλησαν πάνω της.
Δεν είναι αστείο. Είναι μαθηματικά της επιθυμίας. Όταν πάρεις ένα οπτικό λεξιλόγιο που εδώ και δεκαετίες δηλώνει «αντίσταση», punk, alt, goth, queer αισθητική, και το βάλεις να υποδυθεί το αντίθετο, απλά χαρίζεις την εικόνα σε αυτόν που θες να χτυπήσεις. Την ώρα που νομίζεις πως κάνεις πρόληψη, έχεις ήδη δώσει meme-υλικό σε κάθε 4chanίστα.
Δεν είναι καν προπαγάνδα. Είναι αντιστροφή προπαγάνδας από λάθος framing. Και αυτό συνέβη γιατί κάποιος είδε την κουλτούρα σαν σελίδα PowerPoint. Επειδή όταν δεν έχεις επιθυμία, κάνεις λάθος.
Αν θες να δεις πού κατέληξε αυτό στην πράξη, υπάρχει και το NSFW υλικό.
Το σκοτεινό αντικείμενο του πόθου
Γιατί όμως αυτή η εικόνα δουλεύει τόσο καλά; Γιατί η alt γκόμενα γίνεται «σκοτεινό αντικείμενο του πόθου»;
Όχι επειδή συμφωνεί μαζί σου. Ακριβώς το αντίθετο. Επειδή σου αντιστέκεται.
Η επιθυμία δεν κολλάει πάνω σε αυτό που σε καθρεφτίζει. Κολλάει πάνω στη φαντασίωση ότι αυτό που στην πραγματικότητα σε αρνείται, κάπου αλλού, σε έναν άλλο κόσμο, σε θέλει.
Το αντικείμενο του πόθου δεν είναι ποτέ απλώς ένα άτομο ή μια εικόνα. Είναι η φαντασίωση ότι αυτό που σου λέει «όχι» στην καθημερινή ζωή, στην πραγματικότητα θα έπρεπε να είναι δικό σου. Ότι αν άλλαζαν λίγο οι συνθήκες, αν έλεγες τα σωστά λόγια, αν ήσουν «πιο αληθινός», θα σε διάλεγε.
Αν θες ένα γήινο παράδειγμα, το έχεις δει χίλιες φορές online. Κάποια κοπέλα σε κράζει ή σε απορρίπτει, και από κάτω εμφανίζεται το γνωστό παραμύθι. «Στην πραγματικότητα θέλει έναν αληθινό άντρα». «Θέλει κάποιον να τη βάλει στη θέση της». «Αν με γνώριζε, θα άλλαζε γνώμη». Δεν είναι ανάλυση. Είναι φαντασίωση. Είναι το ψεύτικο happy end που σου πουλάει η ίδια σου η επιθυμία.
Η alt αισθητική κουβαλάει ήδη φορτίο. Απόρριψη της κανονικότητας, ειρωνεία προς την εξουσία, θυμό, στάση. Δεν μοιάζει με κράτος, ούτε με θεσμό, ούτε με στολή. Μοιάζει με κάτι απαγορευμένο. Με κάτι που δεν σου ανήκει.
Όταν λοιπόν ντύνεις τον φασισμό με αυτή την εικόνα, δεν τον κάνεις πιο σκληρό. Τον κάνεις πιο ελκυστικό. Γιατί δεν ζητά απλώς να τον πιστέψεις. Ζητά να κατακτήσεις αυτό που σε αρνείται. Να φέρεις με το μέρος σου το σύμβολο που σου έλεγε «όχι».
Γι’ αυτό και η φιγούρα δεν λειτούργησε ως προειδοποίηση. Λειτούργησε ως υπόσχεση. Όχι ιδεολογική. Συμβολική. Αν αυτή σε θέλει, τότε ο κόσμος σου δικαιώνεται.
Η προϋπόθεση της προπαγάνδας
Ας το πούμε απλά, χωρίς θεωρίες και χωρίς στρογγυλέματα.
Καμία προπαγάνδα δεν δουλεύει αν δεν το θες έστω και λίγο. Δεν σε «πλένει» αν δεν υπάρχει ήδη κάτι μέσα σου που να ψάχνει λύση, νόημα ή ξεκούραση. Αν δεν υπάρχει μια τρύπα, δεν πιάνει τίποτα.
Γι’ αυτό και το πρόβλημα δεν είναι τι σου λέει. Οι περισσότεροι βλέπουμε πότε κάτι είναι χοντροκομμένο, ψεύτικο ή υπερβολικό. Το πιάνουμε. Δεν είμαστε χαζοί.
Το πρόβλημα είναι αλλού. Είναι στο ότι αυτό που σου δείχνουν σου κάθεται καλά. Δεν σου ζητά πολλά. Δεν σε ζορίζει. Δεν σε φέρνει σε σύγκρουση με τη ζωή σου. Σου προσφέρει μια εκδοχή του κόσμου που δεν σε πονάει.
Και εκεί αρχίζει να δουλεύει.
Όχι πώς δουλεύει – τι γίνεται ΑΦΟΥ δουλέψει
Εδώ είναι το σημείο που συνήθως σταματάνε όλες οι αναλύσεις. Σου εξηγούν πώς λειτουργεί η προπαγάνδα, τι τεχνικές χρησιμοποιεί, πώς σε χειραγωγεί. Και μετά τέλος. Σαν να τελείωσε εκεί το πράγμα.
Αλλά αυτό είναι το εύκολο κομμάτι.
Το δύσκολο είναι το μετά. Όχι το πώς σε έπεισαν, αλλά τι έμεινε όταν σταμάτησαν να μιλάνε. Τι κάνεις εσύ, μόνος σου, μέσα στον κόσμο που σου έδειξαν.
Η κρίσιμη ερώτηση δεν είναι «το πίστεψα;». Είναι πολύ πιο απλή και πολύ πιο επικίνδυνη:
«Μπορώ να ζήσω εδώ;»
Αν η απάντηση είναι ναι, τότε δεν χρειάζεται να σε πείσει κανείς για τίποτα άλλο. Δεν χρειάζονται αφίσες, συνθήματα ή εχθροί. Έχεις ήδη μπει.
Από εκεί και πέρα, η ιδεολογία γίνεται διακόσμηση. Αυτό που μετράει είναι ότι ο κόσμος αυτός δουλεύει για σένα. Σου δίνει ρόλο, ρυθμό, λόγο να σηκωθείς το πρωί. Και όσο αυτό κρατάει, δεν έχεις κανέναν λόγο να φύγεις.
And now for something completely different: My Dystopian Robot Girlfriend
Και τώρα θα μιλήσουμε και για ένα τσοντοgame (porn game). Όχι για να σοκάρουμε. Όχι για να κάνουμε edgy. Αλλά γιατί εδώ φαίνεται πιο καθαρά απ’ οπουδήποτε αλλού τι σημαίνει «μετά την προπαγάνδα».
Ας δούμε τι είναι στην πράξη αυτό το παιχνίδι, χωρίς φόβο και χωρίς ντροπή.
Ένας NEET, ένας τύπος στο περιθώριο μιας κοινωνίας που καταρρέει, βρίσκει τυχαία ένα προηγμένο sex droid που «έπεσε από ένα φορτηγό». Δεν το αγοράζει. Δεν το διεκδικεί. Του έρχεται. Όπως έρχονται συνήθως οι λύσεις στα προβλήματα: από τύχη.
Το χρησιμοποιεί για σεξ, ναι. Αλλά όχι μόνο. Το χρησιμοποιεί για να κάνει stream. Να βγάλει λεφτά. Να πληρώσει νοίκι. Να φάει. Να συνεχίσει.
Σιγά σιγά, το droid γίνεται ο κόμβος όλης του της ζωής. Σεξουαλική εκτόνωση, οικονομική επιβίωση, κοινωνική επαφή μέσω chat, και μια αίσθηση μικρής «εξέγερσης» απέναντι σε έναν άδικο κόσμο που τον άφησε απ’ έξω.
Το κρίσιμο σημείο είναι ότι το παιχνίδι δεν σου πουλάει ιδεολογία. Δεν έχει συνθήματα. Δεν έχει ιδεολογία. Δεν σου πουλάει καν μια σαφή ουτοπία.
Σου δείχνει απλώς έναν κόσμο όπου όλα τα βασικά προβλήματα έχουν λυθεί με έναν μηχανισμό.
Δεν χρειάζεται να αλλάξεις τον εαυτό σου. Δεν χρειάζεται να ρισκάρεις. Δεν χρειάζεται να συγκρουστείς με κανέναν. Δεν χρειάζεται να βγεις έξω.
Μπορείς να ζήσεις εδώ.
Και αυτή είναι η πιο καθαρή μορφή του «μετά» της προπαγάνδας. Όχι γιατί το παιχνίδι είναι προπαγανδιστικό με πρόθεση. Αλλά γιατί σου δείχνει μια πλήρη υποκατάσταση ζωής που δεν απαιτεί τίποτα από εσένα πέρα από το να μείνεις.
Δεν σου ζητά να πιστέψεις. Σου ζητά να βολευτείς.
Με άλλα λόγια, δεν σου λέει τι να πιστέψεις. Σου λέει πού να ξεκουραστείς. Δεν σε πείθει, σε λυτρώνει τεχνητά.
Αυτό ήταν ο “ήπιος” κόσμος. Όχι στολές, όχι δόγμα, όχι σύνθημα. Μόνο μια λύση που σε κρατάει μέσα, επειδή δουλεύει. Τώρα πάμε σε κάτι πιο επικίνδυνο, γιατί φοράει στολή αλλά σου έρχεται ως ειρωνεία. Κι όμως, παραμένει κατοικήσιμο.
Starship Troopers – η ειρωνεία που δεν πέτυχε
Το Starship Troopers υποτίθεται ότι είναι σάτιρα. Και όντως είναι. Το λέει καθαρά. Το φωνάζει. Δεν κρύβεται. Στολές, δελτία ειδήσεων, στρατιωτική γλώσσα, όλα είναι υπερβολικά, όλα είναι στημένα για να δείξουν τον παραλογισμό.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι ο κόσμος δεν κατάλαβε τη σάτιρα. Το πρόβλημα είναι ότι, ακόμα κι αν την κατάλαβε, ο κόσμος του έργου παραμένει κατοικήσιμος.
Στο σύμπαν του Starship Troopers τα πράγματα είναι απλά. Υπάρχει εχθρός. Υπάρχει καθήκον. Υπάρχει συλλογικότητα. Υπάρχει ανταμοιβή. Ακόμα και ο θάνατος έχει νόημα. Δεν πεθαίνεις άδικα. Πεθαίνεις για κάτι.
Οι ρόλοι είναι καθαροί. Οι άντρες ξέρουν τι πρέπει να κάνουν. Οι γυναίκες είναι μαζί τους, όχι απέναντί τους. Η βία είναι ωμή αλλά ποτέ χαοτική. Είναι μέρος μιας τάξης πραγμάτων.
Οπότε ναι, μπορείς να γελάσεις με την ειρωνεία. Αλλά ταυτόχρονα μπορείς να σκεφτείς: «μπορώ να ζήσω εδώ».
Και όταν ένα σατιρικό έργο σου προσφέρει έναν κόσμο που βγάζει περισσότερο νόημα από τον δικό σου, τότε η ειρωνεία έχει ήδη χάσει.
Δεν χρειάζεται να πιστέψεις στον φασισμό για να λειτουργήσει. Αρκεί να σου φαίνεται πιο τακτοποιημένος από την πραγματικότητα.
Μέχρι εδώ είδαμε δύο περιπτώσεις όπου το αποτέλεσμα βγαίνει σχεδόν “κατά λάθος”. Στο πρώτο δεν υπάρχει ιδεολογία. Στο δεύτερο υπάρχει, αλλά κρύβεται πίσω από σάτιρα. Τώρα πάμε στο αντίθετο. Ένα έργο που δεν κλείνει το μάτι και δεν ζητάει παρερμηνείες. Καθαρή, ευθεία προπαγάνδα.
GATE – όταν η προπαγάνδα «δουλεύει» αλλά δεν φέρνει αποτελέσματα
Το GATE είναι το αντίθετο παράδειγμα από τα προηγούμενα. Εδώ δεν έχουμε ατύχημα. Δεν έχουμε ειρωνεία. Δεν έχουμε λάθος framing.
Εδώ έχουμε κάτι που μοιάζει με κανονική, καθαρή προπαγάνδα.
Ένα anime όπου οι Ιαπωνικές Δυνάμεις Αυτοάμυνας περνάνε σε έναν fantasy κόσμο, πολεμάνε δράκους, σώζουν χωριά, αποκτούν κύρος, δύναμη και ηθική ανωτερότητα. Είναι επαγγελματίες, είναι ψύχραιμοι, είναι δίκαιοι. Και φυσικά, κερδίζουν.
Το σύμπαν του GATE είναι φτιαγμένο για να λειτουργεί σαν power fantasy. Ο στρατός δεν είναι χαοτικός, δεν είναι τραυματικός, δεν είναι βρώμικος. Είναι καθαρός, αποτελεσματικός και απαραίτητος. Ένας μηχανισμός που βάζει τάξη σε έναν άδικο κόσμο.
Και σε αντίθεση με το Starship Troopers, εδώ δεν υπάρχει ειρωνεία για να σε προστατέψει. Το έργο εννοεί κάθε του λέξη.
Το ενδιαφέρον είναι ότι, παρ’ όλα αυτά, εγώ τουλάχιστον δεν έχω δει κάτι καθαρό και δημόσιο που να δείχνει ότι το GATE αύξησε ουσιαστικά τις στρατολογήσεις. Μπορεί να υπήρξαν μικρές καμπύλες, μπορεί και τίποτα. Αλλά τέτοια πράγματα σπάνια μετριούνται καθαρά και ακόμα πιο σπάνια δημοσιεύονται με τρόπο που να σου επιτρέπει να πεις «να, αυτό ήταν το anime».
Με άλλα λόγια, αν το δεις ψυχρά, δεν φαίνεται να δημιούργησε μαζικό ρεύμα. Δεν φαίνεται να «δούλεψε» όπως θα φανταζόταν κάποιος όταν ακούει τη λέξη προπαγάνδα.
Γιατί;
Γιατί η επιθυμία που προϋποθέτει αυτός ο κόσμος δεν υπήρχε ήδη.
Για να λειτουργήσει αυτό το fantasy, πρέπει ήδη να θέλεις τον στρατό. Να θες πειθαρχία, ιεραρχία, στολή, ρόλο. Το GATE δεν δημιουργεί αυτή την επιθυμία. Απλώς τη χαϊδεύει.
Και όταν δεν υπάρχει η τρύπα, δεν πιάνει τίποτα.
Γι’ αυτό και το GATE είναι ίσως το πιο τίμιο παράδειγμα. Δείχνει ότι ακόμα και η «σωστή» προπαγάνδα αποτυγχάνει αν δεν συναντήσει κάτι έτοιμο. Δεν σε μετατρέπει. Σε επιβεβαιώνει.
Το κοινό σημείο: κόσμοι που αντέχονται
Αν βάλεις δίπλα δίπλα όλα τα παραπάνω, το κοινό τους σημείο δεν είναι η ιδεολογία. Δεν είναι ούτε ο φασισμός, ούτε ο στρατός, ούτε το σεξ, ούτε καν η πολιτική.
Το κοινό σημείο είναι ότι όλοι αυτοί οι κόσμοι αντέχονται.
Είναι κόσμοι που δεν σου ζητάνε πολλά. Δεν σου ζητάνε να αλλάξεις χαρακτήρα ή να ρισκάρεις κοινωνικά. Δεν σου ζητάνε να βγεις έξω και να αποτύχεις. Σου ζητάνε απλώς να μείνεις μέσα στο πλαίσιο που σου δίνουν.
Σε κάθε περίπτωση, η υπόσχεση είναι η ίδια. Εδώ υπάρχει ρόλος. Υπάρχει θέση. Υπάρχει νόημα. Ακόμα κι αν ο έξω κόσμος καταρρέει, εδώ μέσα τα πράγματα είναι καθαρά.
Δεν είναι απαραίτητα ευχάριστοι κόσμοι. Είναι όμως λειτουργικοί. Και αυτό αρκεί.
Αυτό είναι το σημείο που ενώνεται το τσοντοgame με το anime και την κινηματογραφική σάτιρα. Όχι επειδή λένε το ίδιο πράγμα, αλλά επειδή λύνουν το ίδιο πρόβλημα.
Σου δίνουν έναν κόσμο όπου μπορείς να υπάρξεις χωρίς να σκέφτεσαι συνεχώς πόσο λάθος είσαι.
Και όταν βρεις έναν τέτοιο κόσμο, δύσκολα τον αφήνεις.
Η άβολη παραδοχή
Κάπου εδώ υπάρχει ένα σημείο που οι περισσότεροι θέλουν να κάνουν πίσω. Να πουν ότι «εγώ όχι». Ότι εγώ βλέπω την προπαγάνδα, εγώ δεν τσιμπάω, εγώ είμαι εντάξει.
Αλλά αν είμαστε ειλικρινείς, η άβολη παραδοχή είναι άλλη.
Ναι, θα έπαιρνα το sex droid. Όχι επειδή είναι σωστό, αλλά επειδή λύνει προβλήματα. Ναι, καταλαβαίνω τη στολή. Όχι επειδή πιστεύω στην ιδεολογία της, αλλά επειδή δίνει ρόλο και καθαρότητα. Ναι, μπορώ να δω τον εαυτό μου να ζει σε αυτούς τους κόσμους.
Και αυτό είναι ακριβώς το πρόβλημα.
Όχι ότι δεν βλέπουμε την προπαγάνδα. Αλλά ότι, σε κάποιο επίπεδο, μας εξυπηρετεί. Μας ξεκουράζει. Μας γλιτώνει από την αβεβαιότητα, την απόρριψη, το χάος.
Δεν είμαστε αθώοι παρατηρητές. Είμαστε το κοινό.
Και όσο αρνούμαστε να το παραδεχτούμε αυτό, τόσο πιο εύκολα βρίσκει η επόμενη «κατοικήσιμη» φαντασίωση χώρο να μας χωρέσει.
Η προπαγάνδα κερδίζει όταν γίνεται κατοικία. Πρώτα σε βολεύει. Μετά την υπερασπίζεσαι. Και τότε η πίστη δεν είναι αρχή, είναι η δικαιολογία που έρχεται δεύτερη.
Ο κανόνας: πρώτα βολεύεσαι, μετά πιστεύεις
Ο κανόνας είναι απλός και γι’ αυτό ενοχλητικός.
Η προπαγάνδα δεν θέλει να την πιστέψεις. Αν ήθελε πίστη, θα απέτυχε τις περισσότερες φορές. Οι άνθρωποι αμφιβάλλουν, βαριούνται, αντιστέκονται.
Αυτό που θέλει είναι κάτι πολύ πιο χαμηλών τόνων.
Θέλει να πεις: «ο κόσμος αυτός… βολεύει». Και εκεί αρχίζει το πρόβλημα της τεχνολογίας ως παρηγοριάς.
Όχι ότι είναι δίκαιος. Όχι ότι είναι αληθινός. Όχι ότι είναι καλός. Απλώς ότι χωράς μέσα του χωρίς να ματώσεις.
Και τη στιγμή που το πεις αυτό, έχει τελειώσει.
Γιατί δεν σε κράτησε με ιδέες. Σε κράτησε με ανακούφιση.
Αφήστε μια απάντηση